Cambridge IGCSE Turkish - First Language 0513 — 2004 May/June Paper 2 · Variant 1

This document consists of 7 printed pages and 1 blank page. SP (NF) S48289/10 © UCLES 2004 [Turn over UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education FIRST LANGUAGE TURKISH 0513/02 Paper 2 Reading and Directed Writing May/June 2004 2 hours 15 minutes Additional Materials: Answer Booklet/Paper READ THESE INSTRUCTIONS FIRST If you have been given an Answer Booklet, follow the instructions on the front cover of the Booklet. Write your Centre number, candidate number and name on all the work you hand in. Write in dark blue or black pen on both sides of the paper. Do not use staples, paper clips, highlighters, glue or correction fluid. Answer all questions. At the end of the examination, fasten all your work securely together. The number of marks is given in brackets [ ] at the end of each question or part question. www.XtremePapers.com

2 0513/02/M/J/04 1. Bölüm Metin A’da biyoteknoloji ve gen mühendisligˇi alanındaki gelis¸meleri olumlu bulan kesimin görüs¸lerini yansıtan yazılardan bir derleme, Metin B’de ise bu gelis¸melerin insanlık için tehlikeli yönlerine dikkati çeken bir yazı bulacaksınız. Metin A ve B’yi dikkatle okuyup 2 soruyu da cevaplayın. METI . N A Biyoteknoloji Popüler ismi Genetik Mühendisligˇi olan bu yeni teknoloji sayesinde canlıların genlerini degˇis¸ikligˇe ugˇratmak, istenmeyen bir genden kurtulmak ya da farklı canlı türleri arasında gen transferi yapmak mümkün hale gelmis¸tir. Bunun anlamı bir canlının biyoteknoloji uygulanarak daha önce tas¸ımadıgˇı bir özellik kazanmasıdır. Günümüzde biyoteknolojinin kullanıldıgˇı birkaç dikkat çekici örnek olarak s¸unları gösterebiliriz: • Tarım zararlılarına kars¸ı direnç sagˇlayan genlerin bitki türlerine transferi. • Bakterilere toksik atıkları temizleme özelligˇi kazandıran genlerin eklenmesi. • Suyun normalden daha yüksek bir derecede donmasını sagˇlayan bir protein sentezleyerek kayak bölgelerinde yapay kar yapılmasına olanak sagˇlayan genetik olarak degˇis¸tirilmis¸ bakteriler. • Ensülin gibi çok temel ve pahalı proteinleri insandan aktarılan genler sayesinde üretebilen bakteriler. Sofralara Gen Nakli TÜBI . TAK’ın I . stanbul Gebze’deki Marmara Aras¸tırma Merkezinde genetik mühendislik yöntemleriyle yılda 6 metre büyüyen kavak, daha az su ve daha az nem isteyen arpa üretiliyor. Amaç: Artan kereste ihtiyacını hızla kars¸ılamak. Arpa yetis¸mesi mümkün olmayan yerlerde arpa yetis¸tirerek daha fazla üretim, daha fazla verim sagˇlamak. Genetik Mühendisligˇi/Biyoteknoloji sayesinde canlılar dogˇal süreçler sonucunda ulas¸ılamayacak özellikler kazanıyorlar. Örnegˇin, domatesin burus¸up çürümesine neden olan geni çıkarınca domates daha uzun ömürlü oluyor. Patatesin içindeki su miktarını belirleyen geni degˇis¸tirince, nis¸asta miktarı artıyor. Veya patatese Hepatit - B as¸ısı içeren gen katılınca, patates dogˇal bir as¸ı haline geliyor! Aynı s¸ekilde muza da katıldıgˇı takdirde bu muzlardan yapılan çocuk mamalarına da dogˇal as¸ı giriyor. Kahve bitkisinin genlerini kafeinsiz kahve üretecek s¸ekilde degˇis¸tirmek mümkün. Dünyanın çes¸itli yerlerinde binlerce tarlada genetik mühendisli ürünü bitkilerle denemeler sürüyor. Yakın gelecekte en az alanda en yüksek verimi olan üstün nitelikli bitkilerle beslenmemiz mümkün olacak. Genetik S¸ ifre Çözülüyor Bilim dünyası, yas¸amı alt üst edecek yeni bir gelis¸meye daha imza atarak insan DNA’sının s¸ifresini çözmeyi bas¸ardı. ‘Human Genome Projesi’ çalıs¸malarında çıkarılan ‘gen haritası’ sayesinde ileride, gen terapisi ve manipülasyonuyla, romatizmadan kemik erimesine, kanserden erken bunamaya kadar çes¸itli sagˇlık sorunlarına çare bulunacak. Kalp ve kanser hastalıgˇı tarihe karıs¸acak ve insan yas¸amının kalitesi artarak uzayacak. Genetik Yeniden Yarattı Genetik mühendislik, mevcut ırkları degˇis¸tirmekten bir adım daha öne geçerek, soyu tükenmis¸ hayvanları yeniden dünya üzerinde yas¸atmaya hazırlanıyor. © UCLES 2004

3 0513/02/M/J/04 [Turn over Bundan bir yüzyıl önce, soyunun son örnegˇi olan bir hayvan evinden uzaklarda, Amsterdam Hayvanat Bahçesi’nde hayata gözlerini yumdu. Zebraların yegˇeni diyebilecegˇimiz quagga isimli sütlü kahve rengindeki bu hayvanın ortadan kalkmıs¸ olması önceleri kimseyi ilgilendirmedi. Ancak Reinhold Rau adındaki bir Alman bilim adamı, tam 80 yıl sonra imkansız görülen bir rüyayı gerçekles¸tirmek için çalıs¸malara bas¸ladı. Rau 1960’larda bas¸ladıgˇı maceranın ilk adımı olarak Cape Town’daki Güney Afrika Müzesinde, doldurulmus¸ bir quagganın derisinden kurumus¸ kan ve doku örnekleri aldı. Soyu tükenen hayvanın dünya üzerindeki mevcut bütün doldurulmus¸ örneklerinden doku ve kan örnekleri toplamak için 10 sene harcayan Rau, sonunda elde ettigˇi verilerden quaggaların zebra familyasının alt türü olduklarına karar verdi. Bunun anlamı ise genetik olarak seçici tohumlama metodu kullanılarak, yok olan hayvanın yeniden yas¸ama döndürülebilecegˇiydi. 1980 yılında ABD’li bir genetik mühendisinin de yardımıyla, guagga kan ve doku örneklerinden guagganın DNA yapısı ortaya çıkarılıp zebranınkilerle kars¸ılas¸tırıldı. Ve Rau’nun teorisinin gerçek oldugˇu kanıtlandı. 1980’lerin sonunda bu türü yeniden hayata döndürmek için bir proje bas¸latıldı. Proje kapsamında quaggaların fiziksel özelliklerini en çok tas¸ıyan zebralar, Afrika çapında bir aras¸tırmayla tespit edildi. Ardından bu zebralar quaggaları hayata döndürmek için damızlık olarak kullanılmaya bas¸landı. Genetik biliminin müdahalesi (karıs¸ma, araya girme) ve dogˇal dölleme sayesinde s¸u anda Güney Afrika’da yarı zebra yarı quagga özellikleri tas¸ıyan 53 hayvan bulunuyor. Gelen her yeni nesil ise daha çok quaggaya benziyor. Böyle giderse önümüzdeki bir kaç yıl içerisinde quaggalar yüzyılı as¸kın bir aradan sonra eski vatanlarında yeniden kos¸abilecekler. … New York, Eylül 2000—Amerikan Bilim ve Sagˇlık Konseyi dergisinde yayınlanan bir rapora göre eski çagˇlardan beri yogˇurt, peynir, s¸arap, sirke, bira ve benzeri fermantasyon ürünlerinin mikroorganizmalar aracılıgˇı ile üretilmesi bir anlamda biyoteknolojinin en eski uygulamalarından bas¸ka bir s¸ey degˇil. Daha sonra, 1940’larda, antibiyotiklerin bulunus¸u biyoteknolojideki önemli as¸amalardan birisi olarak degˇerlendiriliyor. Raporun yazarı bitki bilimleri uzmanı profesör Alan McHughen’e göre modern biyoteknolojinin geleneksel yöntemlerden temel farkı, modern süreçlerin daha spesifik olması. Dr. McHughen “Geleneksel yöntemlerde oldugˇu gibi yüzlerce ve hatta binlerce geni transfer etmektense, modern metotlar, biyologˇun yalnızca istenilen etkiyi yaratacak olan geni ya da genleri tas¸ıyabilmesini sagˇlıyor” diyor. © UCLES 2004

4 0513/02/M/J/04 METI . N B Küresel Genetik Felaket Yolda - Öjenik Uygarlık Çagˇı Son on bin yıldır yeryüzünü yakıp yıkan uygarlas¸ma serüveninin yepyeni bir as¸amaya girdigˇini söyleyebiliriz. Bu yeni as¸amanın adı ‘Öjenik Uygarlık’. I . nsanlıgˇın uygarlas¸ma tarihindeki dönüm noktalarını kısaca anımsayalım; toplayıcı-avcı yas¸amdan tarıma geçis¸ (Neolitik Devrim), tarımdan sanayie geçis¸ (Sanayi Devrimi) ve sanayiden bilgi toplumuna geçis¸ (s¸imdilerde yas¸adıgˇımız Enformasyon Devrimi). I . s¸te Öjenik Uygarlık bir sonraki halkayı ifade ediyor. Öjenik Uygarlık hem geçmis¸teki uygarlas¸ma atılımlarının mantıksal bir ürünü hem de o atılımları kat be kat as¸acak yeni bir atılımın habercisi. Öjenik kavramının kökeni Yunanca’da “iyi dogˇmus¸” anlamına gelen “eugenes” kelimesine dayanıyor. Öjenik Uygarlıgˇı özetle, yeryüzünde kendiligˇinden sürmekte olan organik yas¸amı dogˇal gidis¸inden kopararak, önceden belirlenen ihtiyaçlar dogˇrultusunda yeniden olus¸turma çabası olarak anlayabiliriz. Öjenik Uygarlık s¸u temel tezleri savunuyor gibi gözüküyor: • ‘Mademki bireysel ya da toplumsal davranıs¸ları istenilen dogˇrultuda biçimlendirmek için bugüne kadar kullandıgˇımız sosyal, siyasal, ekonomik ve egˇitsel düzenlemeler bir is¸e yaramadı; biz de bu pahalı ve dolambaçlı yöntemler yerine ‘genetik’ gibi daha direk bir yöntem deneyelim.’ • ‘Mademki canlılar arasındaki ‘tür sınırı’ (insan, hayvan, bitki vb) istedigˇimiz melezleri yaratmamızı engelliyor, artık tür kaygısından vazgeçip bu sınırları kaldıralım.’ • ‘Dogˇanın rastlantısallıgˇı plan yapmamıza izin vermiyor. Öyleyse laboratuar yöntemleriyle kendimiz bir dogˇa yaratalım.’ • ‘Gelecek bilinmez potansiyeller içeriyor. Öyleyse gelecegˇi saniye saniye isteklerimiz dogˇrultusunda planlayalım!’ Öjenik Uygarlık savunucularına göre, bu çalıs¸malar insanlıgˇın sorunlarını neredeyse tümüyle çözecektir. Örnegˇin öldürücü hastalıkların tedavisi mümkün olacak, insanların fiziksel ve içsel nitelikleriyle rahatlıkla oynanabilecek, gerek yetis¸kinler gerekse de henüz dogˇmamıs¸ çocuklar için ‘arzu edilen nitelikler’, istenilen miktar ve kalitede kataloglardan begˇenilebilecek, tarımda verimlilik artırılarak açlık önlenebilecek, kısır kadınlar ya da es¸cinsel çiftler çocuk sahibi olabilecek, genetik yöntemlerle türetilmis¸ enerji sayesinde yas¸lılık geciktirilecektir. Ne yazık ki biyoteknoloji savunucularının çizdigˇi bu pembe tablo bedava degˇildir. Bu tablonun maliyeti küresel genetik felakettir! Çünkü biyoteknoloji, nükleer teknolojiden bile çok daha tehlikeli bir teknoloji türüdür. Biyoteknoloji yeni ve çok tehlikeli bir kirlenme biçimini de birlikte getirmektedir, ‘genetik kirlenme’! Genetik kirlenmenin digˇer kirlenme biçimlerinden daha tehlikeli olmasının nedeni s¸udur: Bugüne kadarki teknolojik denemeler çogˇunlukla cansız, inorganik maddeler üzerinde yapılmıs¸tır. Bu nedenle, üreyemeyen bu cansız ürünlerin dogˇadaki dolas¸ımı belirli sınırlar içinde kalmıs¸tır. Modern biyoteknolojide ise çalıs¸malar yalnızca canlı organizmalar üzerinde yapıldıgˇı için, bu organizmaların hızla dogˇaya yayılarak çogˇalmasını engellemek ya da denetlemek çok zordur. Genetik mühendislik bir deney tüpü bilimidir. Bir deney tüpünde üzerinde çalıs¸ılan herhangi bir genin, yalnızca bu deney tüpü içindeki davranıs¸ları bilinebilir. Söz konusu gen, farklı bir organizma türüne yerles¸tirildigˇinde, orada nasıl davranacagˇı önceden bilinemez. I . s¸te birkaç örnek : Kırmızı renk kazandırmak amacıyla petunya çiçegˇine yerles¸tirilen genler çiçegˇin yapraklarının rengini degˇis¸tirmenin yanı sıra, çiçegˇin dogˇurganlık oranı ile köklerinin ve yapraklarının büyüme hızını da azaltmıs¸tır. Somon balıgˇına yerles¸tirilen büyüme hormonu geninden sonra balık, hem hızla ve as¸ırı büyümüs¸ hem de rengi yes¸ile dönmüs¸tür. 1990 da yayınlanan bir deney raporuna göre ‘fare embriyolarına’ mikro enjeksiyonla AIDS virüsü tas¸ıyan insan genleri yerles¸tirilmis¸. Farenin tas¸ıdıgˇı AIDS virüsü digˇer fare virüsleriyle birles¸mis¸ ve eskisinden daha öldürücü, daha hızlı üreyen yeni biyolojik nitelikler kazanmıs¸. Üstelik bu yeni virüs daha çes¸itli yollarla da yayılabiliyormus¸. © UCLES 2004

5 0513/02/M/J/04 [Turn over Biyoteknoloji laboratuarlarında çes¸itli canlı varlıklar birbirlerine ekleniyor, birles¸tiriliyor, yeni kombinasyonlarla tekrar ayrıs¸tırılıyor ve böylece yeni canlı ürünler yaratılıyor. ‘Transgenetik Ürünler’ olarak adlandırılan bu yapay organizmaların çevreye yayılıp kendi karakteristik özelliklerini digˇer organizmalara bulas¸tırmaları, yeryüzündeki hayvan, insan ve bitki türleri için büyük bir tehdit olus¸turmaktadır. Biyoteknoloji ürünü bitkilerin genleri ‘polinasyon’ yoluyla genleri degˇis¸ikligˇe ugˇratılmamıs¸ mahsule ve yabani bitkilere ‘bulas¸abilir’ ve yeni türlerin ortaya çıkmasına sebep olabilir. I . s¸te bütün bunlar ‘genetik kirlenme’dir.. Bu örneklerden de anlas¸ılacagˇı gibi, her genetik müdahale beraberinde öngörülmeyen bir takım yan etkiler getirebilmekte, her ‘genetik mühendislik ürünü organizma’ ekosistem üzerinde potansiyel bir tehdit olus¸turmaktadır. Özellikle mikroskobik organizmalar bir kez dogˇaya yayıldı mı, onları tekrar laboratuarlara sokmak imkânsızdır. Öjenik Uygarlık çagˇında en olası gelis¸melerden biri, yeryüzünün ansızın veya as¸amalı olarak transgenetik canlı yayılımıyla kars¸ı kars¸ıya kalmasıdır. Hiçbir denetim mekanizmasının is¸leyemeyecegˇi böyle bir yayılma ekosistem için ‘küresel genetik felaket’ olacaktır. Öte yandan biyoteknolojik çalıs¸maların günümüzde eris¸tigˇi düzey, askeri kullanım amaçlı ciddi genetik olanaklar yaratmıs¸tır. Artık belirli ırklara ve etnik gruplara göre ayarlanmıs¸ hastalık yapıcı organizmalar, olası biyolojik savas¸ yöntemleri arasında sayılmaktadır. Konuya felsefi açıdan bakıldıgˇında da durum hiç iç açıcı degˇildir. Daha s¸imdiden genetik ayırımcılık, ‘gen zenginleri’, ‘sentetik gen sahipleri’ ve ‘dogˇallar’ gibi terimlerle, literatüre girmis¸ durumdadır. Öjenik Uygarlıkta ne bir gaga burunluya, ne kepçe kulaklıya ne de ayrık dis¸liye yer olmayacagˇını rahatlıkla görebiliriz. Esasen insan dedigˇimiz nesnenin kendisi bile tartıs¸ma konusu olacaktır. Çinliler s¸u anda domateslere ve yes¸il biberlere çabuk büyümeleri için insan geni yerles¸tirmekle mes¸guller. Böylece aynı anda hem vejetaryen hem de yamyam olabilecegˇiz! Ayrıca, insan spermi üretebilmeleri için farelere genetik mühendislik uygulanmaya bas¸lanmıs¸. Babamızın bir laboratuar faresi olması olasılıgˇı hiç de uzak gözükmüyor! Öjenik Uygarlıgˇın bir ahlak sorunu oldugˇu yalnızca felsefi düzeyde degˇil somut bir s¸ekilde de kars¸ımıza çıkmaktadır. Örnegˇin bazı tohum s¸irketleri, çiftçilerin her yıl kendilerinden yeni tohum almalarını sagˇlamak amacıyla, kendi tohumlarını kısırlas¸tıran ‘terminatör’ genler gelis¸tirmis¸ler. Bu, binlerce yıldır mahsulünden aldıgˇı tohumları saklayıp tarlalarını bu tohumla eken çiftçileri olumsuz etkileyecektir. Ayrıca, bu kısırlık yabani bitkilere de atlarsa dünyanın ekosistemi tehlikeye girecektir. Küresel genetik felakete yol açabilecek unsurlardan biri de birçok ülkede ‘bitkilere genetik müdahale’ konusunda henüz yasa olmamasıdır. Binlerce tarlada, genellikle konuyu iyice bilmeyen kis¸ilerin olus¸turdugˇu komisyonlardan alınan izinle, ‘alan denemesi’ yapılabiliyor, transgenik ürünlerin patenti alınabiliyor. Ama hangi ürünün gen nakliyle üretildigˇi konusunda tüketici hiç bir s¸ey bilmiyor. Tüketici ayrıca, gen naklinin sagˇlıgˇa nasıl etki yaptıgˇını da bilmiyor. © UCLES 2004

6 0513/02/M/J/04 1 Metin A ve Metin B deki bilgileri kullanarak ‘biyoteknoloji ve gen mühendisligˇi’ alanındaki çalıs¸malarin olumlu ve olumsuz yönlerini sebepler ve örneklerle anlatan 200-250 sözcüklük bir özet yazınız. Yazınızda mümkün oldugˇunca kendi sözcüklerinizi kullanınız. [20] 2 A ve B metinlerini kullanarak as¸agˇıdaki soruyu yanıtlayın. Okulunuzun ‘Bilim ve Teknik Kulübü’ üyesi oldugˇunuzu varsayın. Kulübünüzün ‘biyoteknoloji alanında yapılan çalıs¸malar’ konusunda veli ve ögˇrencileri aydınlatacak bir seminer düzenlemesinin iyi olacagˇını düs¸ünüyorsunuz. Bu düs¸üncenizi uygulamaya koymak için arkadas¸larınıza yapacagˇınız konus¸mayı yazın. 200-250 sözcük içinde arkadas¸larınıza, • bu semineri neden gerekli gördügˇünüzü, • seminerde hangi konuların ele alınması gerektigˇini ve • neden bu konuları seçtigˇinizi anlatın. [20] © UCLES 2004

7 0513/02/M/J/04 2. Bölüm As¸agˇıda önümüzdeki yaz I . stanbul’da gerçekles¸ecek etkinliklerin bas¸lıklarını okuyup 3. soruyu yanıtlayın. [20] Uluslar Arası Komedi Film Festivali 23-27 Agˇustos Tuborg Modern Rock Festivali – Bu yıl 30 Agˇustos’ta yapılacak festivalin konukları arasında 90’lı yıllara damgasını vuran Skunk Anansie’nin vokalisti, bestecisi ve söz yazarı Skin de var. Günübirlik turlar – Çigˇdem Yaylası Adapazarı – 1500 metre rakımda bulunan yaylada yürüyüs¸, Nüzhetiye I . zmit – Bahçecik Orman içi yürüyüs¸, Kurudere S¸ile; birbirinden güzel üç s¸elale, içinde gözeler bulunan bir magˇara ve göletlere gezi... Kültür gezileri – Her Cumartesi Galata-Pera... Her Pazar Balat... Botanik gezileri – Her Cumartesi Belgrad Ormanı ve Atatürk Arboretumu... Her Pazar I . stanbul’un Park ve Koruları... Hafta sonu turları – Assos; Behramkale, Assos Antik Kenti, Gökçeada gezileri Rumeli Hisarı Yıldızlı Geceler Konserleri – Agˇustos boyunca Levent Yüksel, Teoman, I . brahim Tatlıses, Edip Akbayram, Kayahan, S¸ebnem Ferah, Sibel Can, Haluk Levent, Sertab Erener, Mustafa Sandal, Zerrin Özer Elvis Yaz Festivali, 31 Temmuz – Elvis Presley ölüm yıildönümünde I . stanbul’da muhtes¸em iki gece ile anılacak. Türkiye’nin ve Ortadogˇu’nun ilk ve resmi Elvis Fan Kulübü olan “Elvis Is In I . stanbul Now” tarafından “Elvis Benzerleri Yarıs¸ması” ve “Kral I . stanbul’da” adı altında düzenlenen organizasyonlarda, Elvis severler, tüm dünyada çes¸itli etkinliklerle anılan Elvis Presley’i Türkiye’de birilkle anacaklar. Paul Van Dyk – Dünyanın en iyi dj’lerindeni olarak kabul edilen Paul Van Dyk, Parkoman’da 13 Agˇustos’ta gerçekles¸tirilecek organizasyonda bizlerle olacak. I . stanbul Açık Bowling Turnuvası – 2–3 Agˇustos 3 Bir bas¸ka ülke ya da s¸ehirdeki bir arkadas¸ınıza 200-250 sözcüklük bir mektup yazarak I . stanbul’da ögˇrenciler için çok uygun bir otel buldugˇunuzu ve yaz tatilini I . stanbul’da birlikte geçirmek istedigˇinizi anlatın. Mektubunuzda arkadas¸ınıza • önerdigˇiniz tatil programını ve • yukarıdaki etkinliklerden bu programa uygun olarak seçtikleriniz hakkındaki düs¸üncelerinizi ekleyerek, tatil boyunca neler yapabilecegˇinizi anlatın. [20] © UCLES 2004

8 0513/02/M/J/04 BLANK PAGE University of Cambridge International Examinations is part of the University of Cambridge Local Examinations Syndicate (UCLES) which is itself a department of the University of Cambridge.